Paradygmat cywilizacyjny w porządku międzynarodowym po zimnej wojnie: główne tezy Samuela P. Huntingtona

Ostatnio sięgnąłem ponownie do pracy Samuel P. Huntington, jego przełomowej książki The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order (1997), znanej w polskim przekładzie jako „Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego”. Ostatni raz czytałem ją chyba — jeśli mnie pamięć nie zawodzi — w 2012 roku. Wtedy, jak mi się wydawało, była ona czymś w rodzaju księgi objawionej.

Thomas Mann wspominał kiedyś, że był na przedstawieniu Fausta Johanna Wolfganga von Goethe’go, bodajże w Wiedniu, i przypadkiem usłyszał, jak jeden z widzów po spektaklu stwierdził krytycznie, że ten Goethe to mądrala i mówi samymi cytatami. Gdy pierwszy raz czytałem książkę Huntingtona, pomyślałem o niej właśnie w podobny sposób. Miałem wrażenie, że niemal każde zdanie można z niej wyjąć i potraktować jako osobną tezę, twierdzenie, sentencję czy aforyzm. Bierze się to chyba stąd, że w dużej mierze jest ona napisana w sposób kategoryczny, przesądzający, a momentami nawet apodyktyczny.

Dziś jednak jestem wobec tej lektury bardziej krytyczny. Niezmiennie uważam jednak, że warto do niej wracać. Huntington niewątpliwie uchwycił procesy, które już wtedy zaczynały się ujawniać, a które znajdowały swoje echo także w kulturze popularnej — na przykład w filmie Blade Runner Ridley’a Scotta. Wszechobecna azjatyckość, która przewija się w tle tego filmu, była w istocie echem obaw trapiących wówczas społeczeństwo amerykańskie — obaw przed ekspansją kultury azjatyckiej, w tamtym czasie przede wszystkim japońskiej.

Czy obawy te były uzasadnione, czy też nie, zapewne jeszcze nieraz będzie przedmiotem dyskusji. Niemniej jednak warto sięgnąć po książkę Huntingtona nie tylko dlatego, że stanowi klasyczną pozycję z zakresu szeroko rozumianej geopolityki. Być może dziś — bardziej niż kiedykolwiek wcześniej — może ona pomóc człowiekowi zorientować się w świecie: w tym, co naprawdę ważne, w to, w co warto wierzyć i na czym powinien się w swoim życiu koncentrować. A także w tym, czy powinien ulegać podszeptom nacjonalizmu i różnego rodzaju fobii, czy też wielkomocarstwowym aspiracjom — nawet w przypadku tak stosunkowo niewielkich państw jak Polska.

Dodam, że książka Samuel P. Huntington, The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, należy do tych lektur, których nie sposób streścić w kilku zdaniach bez pominięcia wielu istotnych wątków. Rezygnując więc z ambicji całościowego omówienia tej pracy, ograniczę się do zwrócenia uwagi na kilka wybranych kwestii.

Kultura jako oś nowej polityki

Samuel P. Huntington (1997) stawia tezę, że w erze po zakończeniu zimnej wojny główne źródła konfliktów i podziałów na świecie nie mają już charakteru ideologicznego czy ekonomicznego, lecz kulturowy. Huntington prezentuje koncepcję wielobiegunowości, zmierzchu zachodniego uniwersalizmu oraz dynamikę konfliktów na liniach uskokowych między cywilizacjami.

Huntington proponuje zmianę paradygmatu w rozumieniu polityki globalnej. Według niego flagi, krzyże, półksiężyce i inne symbole tożsamości stały się ważniejsze niż ideologie polityczne. Autor zauważa, że ludzie definiują siebie poprzez pochodzenie, religię i język, co prowadzi do formowania się nowego ładu opartego na kręgach cywilizacyjnych, a przyszłość międzynarodowego ładu będzie zależeć o wzajemnych relacji między tymi kręgami.

Wielobiegunowy świat wielu cywilizacji

Zdaniem Huntingtona współczesny świat składa się z kilku głównych cywilizacji (m.in. zachodniej, prawosławnej, islamskiej, chińskiej, hinduistycznej, japońskiej i latynoamerykańskiej). Najważniejszym zjawiskiem jest odejście od układu dwubiegunowego na rzecz systemu, w którym interakcje zachodzą między wieloma niezależnymi centrami kulturowymi.

„Pod koniec lat osiemdziesiątych świat komunistyczny uległ rozpadowi, a międzynarodowy system zimnej wojny przeszedł do historii. W po-zimno-wojennym świecie najważniejsze różnice między ludźmi nie mają charakteru ideologicznego, politycznego ani ekonomicznego. Mają one charakter kulturowy.” (In the late 1980s the communist world collapsed, and the Cold War international system became history. In the post-Cold War world, the most important distinctions among peoples are not ideological, political, or economic. They are cultural. – Huntington, 1997, s. 21; przytoczone zdanie w opublikowanym polskim przekładzie brzmi nieco inaczej: „Pod koniec lat osiemdziesiątych świat komunistyczny się załamał, zimnowojenny układ międzynarodowy przeszedł do historii. Najważniejsze  różnice  między  narodami  nie  mają  charakteru ideologicznego, politycznego czy ekonomicznego, lecz kulturowy”.).

Iluzja cywilizacji uniwersalnej i zmierzch Zachodu

Autor poddaje krytyce zachodnie przekonanie o uniwersalności własnej kultury. Huntington twierdzi, że modernizacja nie musi oznaczać westernizacji – społeczeństwa niezachodnie mogą przejmować technologię, zachowując jednocześnie własne wartości. Co więcej, potęga Zachodu relatywnie maleje w stosunku do rosnącej pewności siebie Azji Wschodniej i odrodzenia islamu.

Huntington powiada: „ Z normatywnego punktu widzenia zachodnia wiara w uniwersalizm zakłada, że ludzie na całym świecie powinni przyjąć zachodnie wartości, instytucje i kulturę, ponieważ ucieleśniają one najwyższy, najbardziej oświecony, najbardziej liberalny, najbardziej racjonalny, najbardziej nowoczesny i najbardziej cywilizowany sposób myślenia ludzkości.” (Normatively the Western universalist belief posits that people throughout the world should embrace Western values, institutions, and culture because the embody the highest, most enlightened, most liberal, most rational, most mod ern, and most civilized thinking of humankind. – Huntington, 1997, s. 310)

Jednak, jak zauważa Huntington: „Uniwersalistyczne roszczenia Zachodu coraz częściej prowadzą do konfliktów z innymi cywilizacjami, przede wszystkim z islamem i Chinami; na poziomie lokalnym wojny na liniach uskoku cywilizacyjnego — w dużej mierze między muzułmanami a niemuzułmanami — wywołują zjawisko ‘mobilizacji państw pokrewnych’, stwarzają groźbę szerszej eskalacji, a tym samym skłaniają państwa rdzeniowe do podejmowania prób powstrzymania tych konfliktów.” (The West’s universalist pretensions increasingly bring it into conflict with other civilizations, most seriously with Islam and China; at the local level fault line wars, largely between Muslims and non-Muslims, generate „kin-country rallying,” the threat of broader escalation, and hence efforts by core states to halt these wars. – Huntington, 1997, s. 20; w polskim opublikowanym przekładzie zdanie to brzmi: “Uniwersalistyczne aspiracje Zachodu prowadzą do nasilających się konfliktów z innymi cywilizacjami. Najpoważniejsze są konflikty z islamem i Chinami. Na szczeblu lokalnym wojny pograniczne, głównie między muzułmanami i niemuzułmanami, powodują „zwoływanie się krajów pokrewnych”, grożą dalszą eskalacją, co z kolei skłania państwa ośrodki cywilizacji do podejmowania wysiłków na rzecz powstrzymania tych wojen.”).

Konflikty na „liniach uskokowych”

Huntington (1997) wprowadza pojęcie „wojen na liniach uskokowych” (fault line wars), które toczą się między sąsiadującymi grupami z różnych cywilizacji. Najbardziej zapalnymi punktami są granice świata islamskiego, które autor określa mianem „krwawych”: „Granice islamu są krwawe, tak samo jak jego wewnętrzny obszar” (Islam’s borders are bloody, and so are its innards. – Huntington, 1997, s. 358). Huntington był niejednokrotnie krytykowany za tę wypowiedź. Na tę krytykę odpowiadał następująco: „Żadne inne sformułowanie zawarte w moim artykule w „Foreign Affairs” nie spotkało się z taką krytyką, jak zdanie „krwawe są granice islamu”. Oparłem tę ocenę na pobieżnym zestawieniu konfliktów międzycywilizacyjnych. Dane liczbowe pochodzące ze wszystkich obiektywnych źródeł w całej rozciągłości potwierdzają jej słuszność”. Jeśli spojrzeć na wojny w Iraku i teraz w Iranie, to trudno się z autorem nie zgodzić. Jednak – nie wchodząc z Huntingtonem w polemikę – przychodzi zapytać, a kto tę wojnę i krew tam sprowadził?

Państwa ośrodki i nowy ład

Wewnątrz cywilizacji kluczową rolę odgrywają tzw. państwa ośrodki (core states), które porządkują stosunki wewnątrz własnego kręgu kulturowego (np. USA dla Zachodu, Rosja dla prawosławia). Pokój światowy zależy od tego, czy państwa ośrodki będą powstrzymywać się od interwencji w konfliktach innych cywilizacji.

„Przyszłość Stanów Zjednoczonych i Zachodu zależy od tego, czy Stany potwierdzą swą przynależność do cywilizacji zachodniej. W wymiarze wewnętrznym oznacza to niedawanie posłuchu syrenim pieśniom zwolenników wielokulturowości. W wymiarze międzynarodowym — odrzucenie mylących i złudnych wezwań do utożsamienia Stanów Zjednoczonych z Azją. Bez względu na związki ekonomiczne przepaść kulturowa dzieląca społeczeństwa Azji i Ameryki wyklucza ich połączenie we wspólnym domu. Pod względem kulturowym Amerykanie stanowią część rodziny zachodniej. Piewcy wielokulturowości mogą tę więź naruszyć, a nawet zniszczyć, ale niczym jej nie zastąpią. Amerykanie szukający swych kulturowych korzeni znajdują je w Europie” (The futures of the United States and of the West depend upon Americans reaffirming their commitment to Western civilization. Domestically this means rejecting the divisive siren calls of multiculturalism. Internationally it means rejecting the elusive and illusory calls to identity the United States with Asia. Whatever economic connections may exist between them, the fundamental cultural gap between Asian and American societies precludes their joining together in a common home. Americans are culturally part of the Western family; multiculturalists may damage and even destroy that relationship but they cannot replace When Americans look for their cultural roots, they find them in Europe. – Huntington, 1997, s. 307) .

„Przepowiednia” Huntingtona

Teoria Huntingtona, choć kontrowersyjna, dostarcza narzędzi do analizy współczesnych napięć geopolitycznych, których nie da się wyjaśnić wyłącznie interesami państw narodowych. Autor ostrzega, że największym zagrożeniem dla pokoju jest narzucanie zachodnich wartości społeczeństwom o odmiennych fundamentach kulturowych.

Na koniec przytoczę „proroczą” wypowiedź Huntimgtona: „Zachód w obecnej chwili dominuje i w kategoriach potęgi oraz wpływu pozostanie jeszcze długo w XXI wieku na czołowej pozycji. W układzie sił między cywilizacjami zachodzą jednak stopniowe, nieuniknione i  fundamentalne zmiany, a siła Zachodu w odniesieniu do innych cywilizacji będzie nadal słabnąć. Ze słabnięciem prymatu Zachodu znaczna część jego potęgi po prostu zaniknie, a reszta rozproszy się regionalnie między kilka głównych cywilizacji i państwa będące ich ośrodkami. Najbardziej rosną i będą rosnąć w siłę cywilizacje azjatyckie, Chiny zaś zajmują stopniowo pozycję państwa, które najprawdopodobniej stanie się głównym rywalem Zachodu, jeśli chodzi o wpływ na losy świata. Te przemieszczenia w układzie sił między cywilizacjami prowadzą i nadal będą prowadzić do odrodzenia kulturowego niezachodnich społeczeństw i wzmożenia ich kulturowej asertywności, a także coraz powszechniejszego odrzucania kultury Zachodu.” (The West is overwhelmingly dominant now and will remain number one in terms of power and influence well into the twenty-first century. Gradual, inexorable, and fundamental changes, however, are also occurring in the balances of power among civilizations, and the power of the West relative to that of other civilizations will continue to decline. As the West’s primacy erodes, much of its power will simply evaporate and the rest will be diffused on a regional basis among the several major civilizations and their core states. The most significant increases in power are accruing and will accrue to Asian civilizations, with China gradually emerging as the society most likely to challenge the West for global influence. These shifts in power among civilizations are leading and will lead to the revival and increased cultural assertiveness of non-Western societies and to their increasing rejection of Western culture. – Huntington, 1997, s. 82–83).

Bibliografia

Huntington, S. P. (1997). The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order. Simon & Schuster.

Huntington, S. P. (2018). Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego (H. Jankowska, Tłum.). Zysk i S-ka Wydawnictwo. (Oryginał opublikowany w 1996 r.).

Źródło zdjęcia: https://pl.wikipedia.org/wiki/Samuel_P._Huntington